Δημοσιεύματα - Texts

 

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Αναδρομική θεώρηση

   Θόδωρος, γλύπτης

 

Το ζήτημα Πολιτισμός και Περιβάλλον με έχει απασχολήσει από καιρό, όπως φαίνεται σε προηγούμενα κείμενα, μεταξύ των οποίων και σε εκδόσεις του ΕΠΙΛΟΓΟΥ.  Σήμερα όμως θεωρώ απαραίτητο να το θέσω στη διαχρονική του διάσταση, στην πορεία και εξέλιξη του πολιτισμού, όπως εκφράζεται δια μέσου των μέσων επικοινωνίας, τα οποία καθορίζουν τα πλαίσια της πολιτικής και της οικονομίας, ενώ διαμορφώνουν άμεσα ή έμμεσα και τα λεγόμενα πολιτιστικά δρώμενα. Με άλλα λόγια: Πώς στάθηκε η Τέχνη μπροστά στο πρόβλημα;

Για να δηλώσω κάποια διάσταση διαχρονικότητας στο ζήτημα Πολιτισμός και Περιβάλλον θα παραθέσω κάποιες σκέψεις, τις οποίες είχα διατυπώσει τον Οκτώβριο 1970, πριν 38 χρόνια, μέσα στη δικτατορία, κάτω από τον τίτλο Συνειδητοποιώντας το Περιβάλλον, ως συνέχεια μιας συζήτησης η οποία δεν συνεχίστηκε, (όπως αναφέρεται στην υποσημείωση της πρώτης δημοσίευσης).

Αναδημοσιεύω εκείνο το κείμενο ως τεκμήριο της α-νοησίας μου, με το να ενδιαφέρομαι για ευρύτερα ζητήματα αντί να ασχολούμαι με τη δουλίτσα μου, προωθώντας στην αγορά τα προϊόντα-γλυπτά μου.

Εννοώ τον Πολιτισμό ως έννοια γένους, όπου η ποιότητα ζωής λειτουργεί ως δομικό στοιχείο που καθορίζει την αλυσίδα επιβίωσησυμβίωσηδιαβίωση των ανθρώπων σε συγκεκριμένο περιβάλλον, σε συγκεκριμένο χώρο και χρόνο.

Στην αλυσίδα αυτή η επιβίωση αποτελεί το θεμέλιο του πολιτισμού καθώς αφορά στις φυσικές και βιολογικές συνθήκες διατήρησης και εξέλιξης της ζωής, σε κάθε οικοσύστημα, από το μικρό τοπικό μέχρι τον πλανήτη Γη, η συμβίωση αναφέρεται στη ζωή με τους άλλους ανθρώπους, από όπου ξεκινάει η κοινωνική οργάνωση, ενώ η διαβίωση χαρακτηρίζεται από τις υλικές συνθήκες μέσα στις οποίες ζουν και προβάλλονται κοινωνικά και ανταγωνιστικά οι άνθρωποι, ως άτομα ή ομάδες.

Όλες αυτές οι σκέψεις περιπλέκονται ακόμη περισσότερο όταν η συγκεκριμένη κοινωνία προσπαθεί να συντονιστεί αφενός στο φυσικό τοπικό οικοσύστημα, ενώ λειτουργεί επικοινωνιακά στους ρυθμούς της παγκοσμιοποιημένης κοινωνίας, στο ευρύτερο οικοσύστημα του πλανήτη μας.

Στην εποχή μας διαπιστώνουμε πως έχουν ανατραπεί οι βασικές προτεραιότητες στη δομή του Πολιτισμού, καθώς όλες οι δραστηριότητες επικεντρώνονται στον τρόπο διαβίωσης,  στο εποικοδόμημα (όπως θα έλεγε ο άλλος), δηλαδή, εκεί όπου λειτουργεί το πολιτικό και οικονομικό σύστημα, συμπαρασύροντας και τα πολιτιστικά στον πολιτισμό της κατανάλωσης, τον οποίο υπηρετούν διάφορες τέχνες. Πολιτισμός που κατατρώγει και υπονομεύει τόσο τα θεμέλια των συνθηκών επιβίωσης όσο και την ποιότητα της συμβίωσης στις ανθρώπινες σχέσεις, στην κοινωνική και οικογενειακή ζωή.

 

Συνειδητοποιώντας το περιβάλλον*

Η συζήτηση για το περιβάλλον είναι τελευταία της μόδας. Ό,τι είναι της μόδας με ενδιαφέρει.

Δεν υπάρχει εφημερίδα ή περιοδικό οποιασδήποτε κατηγορίας και ποιότητας που να μην ασχολείται με το περιβάλλον. (Ακόμη και οι κυρίες παίζοντας κούμ-κάν για το περιβάλλον μιλάνε. Τα καυσαέρια, οι θόρυβοι, τα αυτοκίνητα, η πολυκατοικία κλπ.).

Μήπως ο άνθρωπος αποκτά για πρώτη φορά συνείδηση ότι περιβάλλεται- βάλλεται; Θα πω μερικές σκέψεις μου χωρίς να προσφέρω κάποια εύκολη λύση στο πολύπλοκο και ακαθόριστο πρόβλημα ο άνθρωπος και το περιβάλλον. Η μόνη μου προσπάθεια θα είναι να κάνω όσο μπορώ πιο συνειδητό το πρόβλημα.

Ανήκω σε κείνους πού πιστεύουν ακόμη πως η συνείδηση είναι μια κινητήρια δύναμη για την εξέλιξη του ανθρώπου, αν δεν είναι τελικά ένα όργανο, μια απόφυση που ο άνθρωπος θα υποχρεωθεί να αποβάλει για να επιβιώσει, να προσαρμοσθεί δηλαδή στο προσφερόμενο περιβάλλον παθητικά.

Οποιαδήποτε σκέψη ή στάση απέναντι στο πρόβλημα τούτο προϋποθέτει μια αντίληψη για τον άνθρωπο. Πριν μιλήσουμε για το περιβάλλον θα πρέπει να ορίσουμε το πρώτο σκέλος του προβλήματος (τον άνθρωπο, όχι στην αφηρημένη αλλά στη συγκεκριμένη του μορφή κι αυτό είναι πολύ δύσκολο).  Ωστόσο, για να θέσω μια βάση στη συζήτηση θεωρώ απαραίτητες μερικές διευκρινίσεις, να χαράξω μερικές ελάχιστες συντεταγμένες για να ορίσω το στίγμα μου, ώστε να μπορεί ο αναγνώστης ή ο συνομιλητής να με παρακολουθήσει.

α) Πιστεύω πως ο άνθρωπος είναι το τρομερότερο ζώο όσον άφορα στην ικανότητα του προσαρμογής που μέσα από ένα ρυθμιστικό όργανο, το μυαλό του, καταφέρνει και ξεπερνάει τα φυσικά όρια, δημιουργεί τεχνητό περιβάλλον για να προσαρμόσει το φυσικό περιβάλλον στα όρια της αντοχής του και συνάμα επεκτείνει τα όρια της βιολογικής του αντοχής (βλ. αθλητικά ρεκόρ, ζωή στο διάστημα κλπ.).

 

 

ΕΝΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ          ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

 ή σύνολο ανθρώπων          φυσικό, τεχνητό,

  που απαρτίζουν ενιαία         οι άλλοι άνθρωποι,

                        κοινωνική οντότητα

       (οικογένεια, συνοικία ή ενορία, χωριό, πόλη, κράτος κλπ.).

 

β) Η λέξη περιβάλλον εμπλέκει αμέσως το ουσιαστικότερο πρόβλημα τής υπόστασης του ανθρώπου, το πρόβλημα όπου στηρίχτηκαν τόσες φιλοσοφίες, το πρόβλημα τής ευτυχίας. Η πορεία της ζωής, όμως, καθορίζεται από μια διαρκή επιλογή ανάμεσα στις ανάγκες, από μια διαρκή ανακατάταξη των αναγκών-αξιών. Έτσι γίνεται και μια φυσική διαλογή ανάλογα με τη δυνατότητα αντοχής (προσαρμογής ή αντίστασης) στις αξίες που επιβάλλονται σαν αντικειμενικές. Ποιος είναι ο ανθρώπινος τύπος που θα επιζήσει; Αν το ήξερα, γρήγορα θα κατασκεύαζα μια θετική δεοντολογία.

γ) Το πληθυσμιακό ξεχείλισμα έχει αλλοιώσει την αντίληψη για τον άνθρωπο, τις ανθρώπινες σχέσεις και τις ανάγκες του. Συχνά η αντιμετώπιση του προβλήματος άνθρωπος-περιβάλλον δεν είναι παρά νοσταλγία παλαιών προνομιακών καταστάσεων-σχέσεων άνθρωπος↔φυσικό ή τεχνητό περιβάλλον.

δ) Ο τεχνολογικός πολιτισμός είναι μια αναντίρρητη πραγματικότητα. Κάτω απ' αυτήν την παραδοχή και πέρα απ' αυτήν αξίζει να γίνεται κάθε σκέψη ή πρόταση.

 

Το τεχνητό περιβάλλον ως ανθρώπινη έκφραση

(Το επίθετο ανθρώπινος, η, ο, εδώ δεν έχει καμιά υπερβατική ερμηνεία, χαρακτηρίζει μόνο ό,τι προέρχεται απ' αυτό το είδος άνθρωπος στο γένος των ζώων).

Το περιβάλλον αρχίζει εκεί όπου τελειώνει ή περιγράφεται ο άνθρωπος (όπως προτιμάτε, ανάλογα με τον αν δίνετε κάποιο τέλος-σκοπό ή όχι στη μοίρα του ανθρώπου).

Πού τελειώνει-ορίζεται ο άνθρωπος; Πρώτα στην επιδερμίδα του. Εκεί τελειώνει το σωματικό του όριο. Το πιο κοντινό τεχνητό περιβάλλον, αυτό πού αγγίζει τα σωματικά του όρια, είναι τα ρούχα του, για να μην πάμε στην περίπτωση που είναι μόνο μια ζωγραφιά ή βαφή πάνω στο σώμα και τίποτα άλλο. Ύστερα, μέσα από τις αισθήσεις του και κατά προέκταση μέσα από το μυαλό του, ο άνθρωπος τελειώνει κάπου (ας μου επιτρέψετε εδώ την ασάφεια).

Παρατηρούμε, ότι ο άνθρωπος στην εξέλιξη και στην πορεία του, σέρνει μαζί του ένα περιβάλλον που χαρακτηρίζεται από τα κτητικά μου, μας, σου, σας... κλπ. Αυτό το ιδιοποιημένο περιβάλλον, πέρα από του να καλύπτει βασικές ανάγκες προστασίας-άμυνας, προεκτείνεται σε ανάγκες γοήτρου. Αυτές τις ανάγκες γοήτρου υπηρέτησε η τέχνη. Βοήθησε δηλαδή στη δημιουργία του ιδιοποιημένου περιβάλλοντος που δεν ήταν μόνο για άμυνα-προστασία, αλλά για άμιλλα-υπεροχή. (Για να μην πάμε στην περίπτωση της επίθεσης, όπου το ιδιοποιημένο περιβάλλον γίνεται πρόσχημα επιθετικότητας). Σ' αυτήν την περίπτωση μπορούμε να φανταστούμε εύκολα το ιδιοποιημένο περιβάλλον σαν ένα ρούχο που φοριέται για να εντυπωσιάσει, έστω κι αν πολλές φορές υποφέρει αυτός που το φοράει. Ένα τέτοιο περιβάλλον δεν είναι μόνο προέκταση και ένδυμα (άμυνα ή άμιλλα) ενός ατόμου αλλά και συνόλου ατόμων που απαρτίζουν μια ενιαία κοινωνική οντότητα με κοινά ενδιαφέροντα και συμφέροντα (όπως π.χ. οικογένεια, συνοικία ή ενορία, χωριό, πόλη, κράτος κλπ.)

Η παρομοίωση με το ντύσιμο μου αρέσει γιατί επιτρέπει μερικές αναλογίες και ευκολύνει τη σκέψη μου όσον άφορα τα λογικά και άλογα στοιχεία που πλέκονται με φυσικό τρόπο και συντελούν στη διαμόρφωση και τη λειτουργία αυτού που ονόμασα εδώ ιδιοποιημένο περιβάλλον.

Αν αναζητήσουμε την προέλευση και τις πηγές του γοήτρου ίσως θα πρέπει να το συσχετίσουμε με τη διαφοροποίηση του ερωτικού ενστίκτου, όπως εκδηλώνεται στις κοινωνικές του προεκτάσεις, ή πάλι με τη διοχέτευση της δύναμης σε πολιτισμένα σχήματα (αν σκεφθούμε, π.χ., ότι για να κατακτήσει κανείς την αγαπημένη του αντί να σκοτώσει τον αντεραστή του, ανακαλύψει ότι με ένα ομορφότερο ένδυμα, σπίτι, όπλο κλπ., η αγαπημένη θα έλθει μόνη της κοντά του, τότε η αποτελεσματικότητα του γοήτρου γίνεται φανερή). Σε μια τέτοια περίπτωση η ανακάλυψη του γοήτρου θα πρέπει να είναι με άλλα λόγια η ρίζα του πολιτισμού (παραδείγματα δύναμης σε πολιτισμένα σχήματα: Ολυμπιακοί Αγώνες, μνημεία τέχνης, γράμματα, επιστήμες, διαστημικά ταξίδια κ.ά.).

Ωστόσο στην ιστορία του πολιτισμού παρατηρούμε διαταραχές της ισορροπίας ανάμεσα στα πολιτισμένα σχήματα δύναμης-γοήτρου και ωμής δύναμης-βίας, όπου η αποτελεσματικότητα του γοήτρου αποδεικνύεται ανύπαρκτη. Έτσι αποδεικνύεται συγχρόνως ότι η τέχνη, ως αποτελεσματικό μέσο στην υπηρεσία του ανθρώπινου γοήτρου και του πολιτισμού, σε περιόδους βίας χάνει το στόχο της και το υπόβαθρο της και αντί να συμβάλλει θετικά στη δημιουργία του περιβάλλοντος, παίρνει μορφή διαμαρτυρίας για να κρατήσει τον προσανατολισμό της συνείδησης στην κατεύθυνση του πολιτισμού (=πλαίσιο μέσα στο όποιο δικαιώνεται η ύπαρξή της).

Αλλά ας επανέλθουμε στο ιδιοποιημένο περιβάλλον. Το ιδιοποιημένο περιβάλλον στον καιρό μας έπαψε να έχει τη σφραγίδα της μοναδικότητας που είχε τον καιρό που η τεχνολογία τελείωνε στις δυνατότητες του χεριού. Από τότε που η μηχανή πολλαπλασίασε τις δυνατότητες του χεριού για ποσοτική παραγωγή, αρχίζει και η τυποποίηση των προϊόντων και κατά συνέπεια και των στοιχείων του περιβάλλοντος. Έτσι η μοναδικότητα σαν έκφραση της προσωπικότητας έπαψε να έχει την ίδια σημασία. Υποθέτω πως και η μοναδικότητα της προσωπικότητας είναι αμφισβητήσιμη σήμερα και για το μέλλον όπως διαμορφώνεται κάτω από την επίδραση (conditionnement) του τυποποιημένου περιβάλλοντος και από τις πιθανές εξελίξεις της γενετικής και των σχετικών επιστημών.

Η τυποποίηση λοιπόν των στοιχείων του περιβάλλοντος έχει μία ακόμη συνέπεια, τη μετάπτωση από ποιοτικά κριτήρια γοήτρου σε ποσοτικά δια μέσου του χρήματος, όπου εγγύηση της ποιότητας αποτελεί αυτόματα η εις χρήμα αξία του περιβάλλοντος-φορεσιάς.

Αν δεχθούμε πως ο άνθρωπος έχει ακόμη ανάγκη ποιοτικών κριτηρίων, πως έχει ανάγκη να αμφιβάλλει, να ελπίζει, να αγαπάει και αν δεχθούμε πως η συνείδηση είναι κινητήρια δύναμη της εξέλιξης του ανθρώπου, τότε η Τέχνη μπορεί να έχει ένα λόγο ύπαρξης.

 

Οκτώβριος 1970

 

*Δημοσιεύτηκε στην έρευνα Άνθρωπος και τεχνητό περιβάλλον,

Αρχιτεκτονικά Θέματα, 5/1971.

 

Παρατήρηση 1978 και 1983

 

Ξαναδιαβάζοντας το παραπάνω κείμενο, παρατήρησα πως παρέλειψα να αναφέρω, γιατί το θεώρησα τότε σαν αυτονόητο για τη συνειδητοποίηση του περιβάλλοντος, την κοινωνική τάξη ως  σύνολο ατόμων πού απαρτίζουν ενιαία κοινωνική οντότητα με κοινά ενδιαφέροντα και συμφέροντα μέσα στο ίδιο χώρο-τόπο.

Αυτό που παρέλειψα, τότε τόσο απλά, διαπίστωσα πως αποτελεί το βασικό πρόβλημα για την αντιμετώπιση του σύγχρονου περιβάλλοντος. Στην ανάλυση του κειμένου προτιμήθηκε, για λόγους λεκτικής οικονομίας η οριζόντια αντίληψη του χώρου-χρόνου από την όποια απορρέει και η ανάλογη γεωγραφική-τοπική ιδέα του ιστορικού χώρου-χρόνου, όπου ο άλλος, ο ξένος, ο διαφορετικός, ο βάρβαρος, ο εχθρός, βρίσκεται έξω από τον ιδιοποιημένο τόπο-χώρο, έξω από τα σύνορα. Αν κανείς αντιμετωπίσει το πρόβλημα του χώρου-χρόνου μέσα από την ταξική συνείδηση όπου οι ταξικές διαφορές και αντιθέσεις διαμορφώνονται πάνω στον ίδιο χώρο-χρόνο με τον άλλο, με τον ταξικό εχθρό, όπου μεγιστοποιείται η κατακόρυφη, πάνω-κάτω, σχέση (σαδομαζοχιστική;), η σχέση της εξουσίας... τότε...

Παρ' όλο που άρχισα μερικές μελέτες πάνω σ' αυτό το πρόβλημα, από διάφορες σκοπιές, όταν έφτανε ο κόμπος στο χτένι διαπίστωνα πως δεν διέθετα τα κατάλληλα θεωρητικά εργαλεία για μια συγκροτημένη και καθαρή διατύπωση. Έτσι οι σημειώσεις εκείνες για την αντίληψη-ιδέα του χώρου-χρόνου (τελικά για την αντίληψη-ιδέα της  Ιστορίας, που ενεργεί μυθικά στον άνθρωπο....;)  έμειναν και παραμένουν ασύνδετες και πολλές φορές α-νόητες..

.

 

ΣΧΟΛΙΟ 2008

Σήμερα, μετά από τόσα χρόνια θα επαναφέρω τα βασικά ερωτήματα, στα οποία προσπάθησα να απαντήσω με κείμενα και με αντικείμενα-έργα, σε διάφορες προσπάθειες επικοινωνίας.

Ερωτήματα  για ένα Πολιτισμό όπου το περιβάλλον θα αντιμετωπίζεται ως ενιαίο σύστημα αξιών για ποιότητα ζωής στην εποχή μας. Αξίες στις οποίες θα βασίζονται η Πολιτική και η Οικονομία, ενώ θα αποτελούν δημιουργικό πεδίο για τις Τέχνες, για την ευρύτερη Παιδεία.

                                                                    s

                                                      ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

                                    Για ποια επικοινωνία μιλάμε;

                       Επικοινωνία μόνο από τα οπτικοακουστικά ΜΕΣΑ;

 

                                    Ή

                Επικοινωνία και ΜΕΣΑ από τις υλικές δομές και μορφές,                    

                φυσικές και τεχνητές;

              s

                       ΤΕΧΝΗ

                                           Για ποια τέχνη μιλάμε;

Τέχνη αναλώσιμη, για εφήμερη προβολή και για κατανάλωση;

              Ή

Τέχνη διαχρονική, για αφύπνιση και διαμόρφωση ποιοτικών       

                            κριτηρίων διαβίωσης, συμβίωσης, επιβίωσης

                                                         

                                                           s

                                                                ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

                                       Για ποιόν πολιτισμό μιλάμε;

  Πολιτισμό στην επιφάνεια της εφήμερης καταναλωτικής κοινωνίας, επικοινωνίας; 

                     Ή

  Πολιτισμό σε βάθος, που ρυθμίζει τις δομές της κοινωνίας για βιώσιμη ανάπτυξη και ισόρροπη εξέλιξη;

 

 

Καθώς το Περιβάλλον εξαρτάται από το νόημα του Πολιτισμού, που παράγεται και αναπαράγεται στις πόλεις, ανακύπτει το ερώτημα:

                                            ΠΟΛΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

                                            Για ποια πόλη μιλάμε

                               ΙΔΙΩΤΙΚΗ ΠΟΛΗ, ΑΝΑΛΩΣΙΜΗ;

        Όπου ο άμετρος ανταγωνισμός οδηγεί νομοτελειακά στην

                                                        

                                      ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΡΥΠΑΝΣΗ

                                                           Ή

           ΠΟΛΗ, ΚΥΤΤΑΡΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΖΩΗΣ ΓΙΑ ΑΛΛΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ;

 Ποιο σύστημα Παιδείας θα ρυθμίσει τη σχέση: Σύγχρονη πόλη Περιβάλλον, σε ότι αφορά τη διαχείριση της ενέργειας, φυσικής και ανθρώπινης;        

Ποιο κοινωνικό σύστημα θα μπορέσει να ανακυκλώσει, τα ιδιωτικά πολιτιστικά απόβλητα;

 

 

Επιστροφή Δημοσιεύματα - Return to Texts